Đến các bản làng của người Tà Ôi trong dịp Tết đến Xuân về, du khách thường được dân làng tiếp đón rất nồng hậu và được mời uống rượu tà vạt. Nhờ vậy, khách sẽ được chứng kiến cảnh phụ nữ Tà Ôi thoăn thoắt trèo lên cây tà vạt nhanh như sóc và rất tài tình để mang rượu xuống mời khách.

Anh Hồ Văn Nơi ở xã A Ngo, huyện A Lưới đang khai thác rượu đoác

Cuốc bộ trên con đường gập ghềnh đất đá, tôi gặp Hồ Văn Nơi, người Tà Ôi, vai mang những bịch nước trắng đục từ rừng trở về. Rượu đoác đây rồi! Anh Nơi gật đầu chào và nói, muốn biết rõ rượu đoác thì vào nhà làm vài chén.

Lần đầu tiên tôi được tận mắt thấy và thưởng thức rượu đoác.

Gọi là rượu nhưng nó không nặng như rượu mà giống bia, bởi hương vị cay cay, nồng nồng và mùi thơm đặc trưng rất dễ chịu. Vì thế, nhiều người còn gọi vui rượu đoác là “bia trời”.

Men nồng cùng rượu đoác

Rượu đoác là thứ nước được lấy từ thân cây đoác, rồi ngâm với vỏ cây chuồn để nó lên men thành rượu. Cây đoác hay còn gọi là cây tà vạt (họ dừa) mọc ở nhiều nơi trên dãy Trường Sơn.

Già làng Quỳnh Nêm (89 tuổi), người làm nghề lấy rượu đoác hơn 30 năm, cho hay:

“Rượu đoác không biết có tự bao giờ, chỉ biết rằng, từ xa xưa, người Tà Ôi vào rừng làm rẫy, khi ngồi nghỉ dưới một tán cây đoác để tránh nắng, thấy nước từ cây chảy ra, có mùi thơm. Uống thử thấy ngon, người dân rủ nhau lấy về uống thay rượu”.

Để rượu đoác có thêm độ nồng, người dân sử dụng vỏ cây chuồn lấy trong rừng ngâm rượu để rượu lên men.

Sau này người dân A Lưới đã mang hạt giống cây đoác, cây chuồn từ rừng về trồng trong vườn nhà để lấy và ngâm rượu cho tiện.

Do vậy, rượu đoác là món đồ uống truyền thống có từ ngàn xưa, không chỉ riêng của người Tà Ôi, mà của cả bà con ở vùng cao A Lưới.

Vào những ngày lễ hội, mừng nhà mới, cưới hỏi trong thôn hoặc thu hoạch mùa màng, rượu đoác được xem là một thứ không thể thiếu. Đặc biệt vào dịp Tết Nguyên đán, rượu đoác là thức uống quý dùng đãi khách.

Ở A Lưới hầu như gia đình người Tà Ôi nào cũng biết làm rượu đoác. Tuy nhiên, rượu đoác được làm nhiều ở thôn Vân Trình (xã A Ngo), thôn A Min (xã A Roàng) và một số hộ gia đình ở xã Hồng Thủy, huyện A Lưới.

Anh Hồ Văn Nết, một người chuyên làm nghề lấy rượu đoác, cho biết: “Thường mỗi cây đoác mọc trên rừng phải từ 5 - 7 năm tuổi mới bắt đầu khai thác rượu được. Các công đoạn lấy rượu từ cây đoác khá đơn giản:

Tìm được cây đoác, sau khi làm giàn bắc lên đọt cây, chỉ cần dùng dao rạch một lỗ ở thân cây, sau đó đặt ống lồ ô dẫn xuống can hoặc chai. Trong chai hoặc can đã có sẵn vỏ cây chuồn phơi khô để cho nước đoác lên men thành rượu”.

Mỗi cây đoác có thể cho rượu liên tục trong vòng hai tháng, nếu cây có buồng quả thì lấy được trong vòng ba tháng, khoảng 80 - 100 lít mới hết rượu.

Người Tà Ôi khi mới vào nghề làm rượu đoác phải làm lễ cúng xin cho cây đoác ra nước. Lễ vật thường là một con gà, con dê hoặc con heo nhỏ, và chỉ làm lễ xin một lần duy nhất trong quá trình làm nghề.

Theo anh Nết, đã làm nghề lấy rượu đoác thì phải đi liên tục, càng đi sâu vào rừng, gặp cây đoác to càng lấy được nhiều rượu. Bình quân mỗi người khai thác 10 - 12 lít rượu đoác mỗi ngày, nếu trúng thì nhiều hơn. Giá một lít rượu đoác hiện nay là mười ngàn đồng.

Đối với bà con dân tộc thiểu số sống trên dãy Trường Sơn, thu nhập từ nghề làm rượu đoác cũng đã ít nhiều thay đổi cuộc sống của họ. Ngoài mục đích kinh tế, làm rượu đoác là nét văn hóa truyền thống luôn được bà con Tà Ôi gìn giữ.

Khi sắc Xuân đang tràn ngập khắp nơi ở các bản làng vùng cao trên dãy Trường Sơn cũng là lúc từng tốp người vào rừng, hồ hởi tìm kiếm men nồng cho mùa Xuân nồng ấm.